درسنامه آموزشی عملیات خاک‌ورزی کلاس دهم امور زراعی

خاک یک ماده پویا و طبیعی است که در سطح زمین قرار دارد. خاک در اثر عوامل فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی از سنگ بستر در طول زمان به وجود آمده است. خواص آن در اثر اقلیم و موجودات زنده به تدریج تغییر و تکامل یافته و به یک توده فعال و زنده تبدیل گردیده است. برای آنکه خاک محیط مناسبی برای رشد گیاهان باشد باید متناسب با نوع گیاه موردنظر تقویت و یا اصلاح گردد، زیرا خاک تأمین‌کننده بخش اصلی آب، عناصر غذایی، هوای موردنیاز گیاهان بوده و محلی برای استقرار و رشد ریشه گیاهان است.

واحد یادگیری 2: شایستگی نمونه‌برداری از خاک

آیا می‌دانید

- نمونه‌برداری از خاک سبب کاهش ریسک و کاهش هزینه در کشاورزی می‌شود؟
- چرا در برخی زمین‌های شخم خورده رنگ خاک در قسمت‌های مختلف آن متفاوت است؟
- نمونه خاک باید به گونه‌ای باشد که معرف ویژگی‌های تمام قسمت‌های زمین زراعی باشد؟

برای آنکه با خاک رفتار مناسبی داشته باشیم، لازم است که با ویژگی‌های خاک به خوبی آشنا شویم. هر چند برخی از ویژگی‌های خاک به‌صورت صحرایی و حتی با نگاه‌کردن قابل شناسایی است اما بسیاری از ویژگی‌های آن تنها با انجام آزمایش شناخته می‌شود. بر این اساس نمونه‌ای از خاک را برداشته و به آزمایشگاه ارسال می‌کنند. این واحد یادگیری شما را با اصول و روش‌های نمونه‌برداری از خاک آشنا می‌کند.

استاندارد عملکرد

با استفاده از نقشه و یا رسم کروکی زمین زراعی، نقاط نمونه‌برداری را مشخص کرده و در زمان و عمق مناسب با استفاده از اُگر، سیلندر نمونه‌برداری و بیل، نمونه‌برداری را انجام داده و نمونه خاک آماده شده را به آزمایشگاه ارسال نماید.

تعیین مشخصات زمین

خاک به عنوان بستر اصلی کشت گیاه و نیز محیطی شگفت‌انگیز برای انواع موجودات زنده است؛ به ویژه موجوداتی که در تمام یا بخشی از زندگی خود، به خاک وابسته‌اند. بهره‌برداری درست از خاک‌ها به منظور تولید موادغذایی و حفظ محیط زیست اصلی‌ترین وظیفه ما برای ادامه حیات است. لازمۀ استفاده درست از منابع آب و خاک، شناخت و آگاهی نسبت به آنها است. دستیابی به حداکثر محصول در واحد سطح، از مهم‌ترین اهداف فعالیت‌های کشاورزی می‌باشد. استفاده درست از نهاده‌های کشاورزی مانند کودها در جهت رسیدن به این هدف‌ها ضروری است. تعیین نوع و مقدار کود موردنیاز بدون شناخت از وضعیت خاک امکان‌پذیر نیست. بنابراین، در اولین گام زارع باید اطلاعات کاملی از خاک داشته باشد تا بتواند کوددهی مناسبی را انجام دهد. انجام نمونه‌برداری خاک و تجزیه آزمایشگاهی اطلاعات لازم را در اختیار کشاورز قرار خواهد داد. چگونگی نمونه‌برداری از خاک بسیار مهم است زیرا در نتایج به دست آمده از آزمایش خاک، تأثیر بسزایی دارد.

یک برنامه آزمون خاک شامل سه مرحله اجرایی می‌باشد:

1- نمونه‌برداری از خاک
2- تجزیه آزمایشگاهی
3- تفسیر نتایج آزمایش

تجزیه آزمایشگاهی و تفسیر نتایج آزمایش را کارشناسان مربوطه انجام می‌دهند. هنرجویان با شناخت مقدماتی از مزرعه، نمونه‌برداری صحیح از خاک، نمونه نهایی را به آزمایشگاه ارسال می‌کنند. نتایج آزمایش‌ها و توصیه‌های کارشناسان را اخذ نموده و به کار خواهند بست.

بررسی مقدماتی

قبل از عملیات نمونه‌برداری از خاک، باید نوع گیاه مورد کشت مشخص شود. سپس اقدام به تهیه نقشه نمود. در صورت در دسترس نبودن نقشه، کروکی زمین زراعی را باید رسم کرد.

اهمیت رسم کروکی برای نمونه‌برداری

کروکی عبارت است از وضعیت و شکل تقریبی زمین که با حرکت روی اضلاع زمین، آن را رسم می‌کنیم. هدف از نمونه‌برداری خاک این است که نمونه‌ای تهیه شود که معرف خصوصیات کلی زمین مورد نظر باشد. برای تهیه چنین نمونه‌ای می‌بایست نقاط نمونه‌برداری به درستی تعیین شود. با رسم کروکی زمین زراعی تعیین این نقاط ساده‌تر و بهتر انجام می‌شود.

زمان و شرایط نمونه‌برداری از خاک

بهترین زمان نمونه‌برداری از مزارع یک ماه قبل از کشت و یا یک ماه پس از برداشت محصول می‌باشد. چرا که در این زمان‌ها، شرایط خاک پایدارتر بوده و نتایج به دست آمده قابل اعتمادتر است. همچنین کنترل و اصلاح خاک بسیار آسان‌تر بوده و هزینه کمتری به همراه دارد.

بهترین شرایط خاک از نظر رطوبت برای نمونه‌برداری، در حالت به اصطلاح گاورو (رطوبت خاک در حد ظرفیت زراعی باشد) فراهم می‌شود که عموما این حالت چند روز پس از آبیاری مزرعه و یا بارندگی به وجود می‌آید. زمین خیلی مرطوب در رفت و آمد نمونه‌بردار اختلال ایجاد می‌کند و در زمین بسیار خشک مته نمونه‌برداری یا بیل به دشواری وارد زمین می‌شود و از طرفی خاک داخل مته قبل از بالاآمدن از درون چاله به بیرون می‌ریزد.

تفکیک اراضی جهت نمونه‌برداری

در نمونه‌برداری از خاک، رنگ خاک، بافت خاک، شیب زمین و نحوه مدیریت مزرعه را بایستی مورد توجه قرار داد چرا که در مکان‌هایی که شیب زمین بیشتر است در موقع بارندگی و آبیاری، موادغذایی و املاح خاک بیشتر در معرض تهدید قرار گرفته و از بین می‌روند و برعکس در مناطق گود، تجمع املاح و مواد غذایی بیشتر است. چنانچه قطعات کوچکی وجود داشته باشند که خاک آنها مثلاً شنی بوده و با سایر خاک‌ها متفاوت باشد، نبایستی نمونه خاک این بخش با بقیه نمونه‌ها، مخلوط گردد. در زمینه مدیریت مزرعه، وضعیت کوددهی و نوع زراعت حائز اهمیت است مثلاً زمانی که در سال زراعی گذشته بخشی از زمین یک نوع کود مصرف شده باشد یا گیاه خاصی کاشته شده باشد و در بخش دیگر نوع دیگری از کود و گیاه را به خود اختصاص داده باشد نباید خاک آنها با یکدیگر ترکیب گردند.

انواع نمونه‌های خاک

انواع نمونه خاک عبارتند از: ساده، مرکب، دست نخورده، دست خورده.

نمونه ساده:

اگر هر یک از نمونه‌های برداشت شده جداگانه مورد تجزیه قرار گیرد به آن نمونه ساده گویند.

نمونه مرکب:

اگر تعدادی نمونه ساده را مخلوط کرده و یک نمونه نهایی برداریم به آن نمونه مرکب گویند.

نمونه دست نخورده:

اگر نمونه ساختار طبیعی خاک را داشته باشد، به آن نمونه دست نخورده می‌گویند. برای تعیین خواص فیزیکی خاک بیشتر از این نوع نمونه استفاده می‌شود (شکل 6-2)

نمونه دست خورده:

اگر نمونه ساختار طبیعی خاک را نداشته باشد و یا ساختار طبیعی آن به هم بریزد، نمونه دست خورده گفته می‌شود. برای بیشتر آزمایش‌های شیمیایی خاک از این نوع نمونه استفاده می‌شود.

در این روش پس از اینکه برحسب مساحت مزرعه، از چندین نقطه نمونه‌برداری شد، نمونه‌های مربوط به هر عمق در نقاط مختلف را با هم مخلوط می‌کنیم. در پایان یک نمونه که ترکیبی از خاک نقاط مختلف در عمق مشخص می‌باشد، به دست می‌آید.

تعداد نمونه‌های ساده یک مزرعه، متغیر است و به‌صورت میانگین از هر قطعه 15 هکتاری 30 نمونه تهیه می‌شود.

نحوه نمونه‌برداری از خاک

قبل از نمونه‌برداری، سطح محل نمونه‌برداری را از خرده سنگ‌ها، علف‌های هرز و هرگونه ناخالصی پاک می‌کنیم.

عمق نمونه‌برداری به نوع و سن گیاه بستگی دارد. عمق مناسب برای بیشتر گیاهان زراعی 30-0 سانتی‌متر است اما گاهی برای برخی از گیاهان با ریشه عمیق (مانند یونجه) از عمق 60-30 سانتی‌متر هم نمونه‌برداری می‌شود.

جهت نمونه‌برداری از مته‌های نمونه‌برداری (اگُر | Auger) استوانه‌ای یا مارپیچی استفاده می‌شود. نوع استوانه‌ای برای خاک‌های شنی و خشک و نوع مارپیچی، برای خاک‌های مرطوب مناسب می‌باشد. در صورت نداشتن اگُر، از بیلچه یا بیل دستی استفاده می‌گردد. از سیلندر نمونه‌برداری برای برداشت نمونه‌های دست نخورده استفاده می‌کنند.

در صورت استفاده از مته‌های نمونه‌برداری، با گردش دسته آن، خاک در محفظه یا انتهای آنها جمع می‌گردد و با استفاده از بیلچه یا بیل، ابتدا گودالی به عمق 30-0 سانتی‌متر ایجاد کرده آنگاه از دیواره این گودال یک نمونه ساده به وزن تقریبی یک کیلوگرم برداشت می‌کنیم. نمونه برداشت شده را در داخل کیسه یا سطل همراه می‌ریزیم.

در آخر یک زیرانداز پهن کرده و خاک تمام کیسه‌های یک کیلوگرمی مربوط به هر عمق را روی آن می‌ریزیم و مخلوط و پهن می‌کنیم. به ترتیبی که ضخامت خاک پهن شده حدود یک سانتی‌متر گردد. تمامی خار و خاشاک، سنگ ریزه‌ها را تفکیک و کلوخه‌ها را خرد می‌نماییم.

خاک‌های پهن شده روی زیرانداز را به‌ صورت مستطیل درآورده و قطرهای اصلی آن را ایجاد می‌کنیم. یکی از مثلث‌های ایجاد شده را خارج ساخته و این عمل را آن قدر تکرار می‌کنیم تا در حدود یک کیلوگرم از ترکیب خاک حاصل شود. یک کیلوگرم خاک مرکب نهایی را داخل کیسه می‌ریزیم. دو عدد برچسب با مشخصات زیر تهیه می‌کنیم:

نام:	نام خانوادگی:	تاریخ نمونه‌برداری:
آدرس محل نمونه‌برداری:
عمق نمونه‌برداری:	نوع زراعت قبلی:	نوع زراعت بعدی:

یکی از برچسب‌ها را داخل کیسه و دیگری را روی کیسه نصب می‌کنیم. توصیه می‌شود نمونه مرکب را در سایه خشک کرده و سپس انتقال دهیم و البته هیچگاه نباید از روش ایجاد حرارت در خشک‌کردن آن استفاده نمود. در غیر این صورت درب پلاستیک را بسته و به سرعت به آزمایشگاه خاک‌شناسی منتقل می‌نماییم.

نکات قابل توجه در نمونه‌برداری از خاک

نمونه‌برداری و تهیه نمونه مرکب نهایی باید به شیوه درست انجام گیرد، چرا که هرگونه اشتباه نتایج گمراه‌کننده‌ای را به همراه دارد.

براین اساس توصیه می‌شود که:

1- وسایل و ظروفی که برای نمونه‌برداری به کار می‌روند باید به‌طور کامل تمیز و بدون زنگ‌زدگی بوده و به کودهای دامی، شیمیایی و سموم آغشته نباشند.

2- از محل‌هایی نظیر کنار دیوار یا پرچین، محل نگهداری حیوانات، کودهای حیوانی و توده‌های قدیمی و پوسیده کاه و کلش، مسیر و امتداد خطوط کودپاشی، محل سوزاندن بقایای گیاهی و علف‌های هرز، زیر درختان، جاده‌ها، مکان‌هایی که چاله بوده و در آن آب جمع می‌شود، آبراهه‌ها، کناره‌های جوی‌های آبیاری، محل تخلیه مصالح و نخاله‌های ساختمانی نباید نمونه‌برداری خاک صورت پذیرد.

3- در هنگام نمونه‌برداری یا بعد از آن هیچ‌گونه مواد خارجی همچون خاکستر سیگار و مانند آن نباید به نمونه خاک اضافه گردد.

4- در شیوه آبیاری قطره‌ای، نمونه‌برداری بر اساس شیوه خیس‌شدگی زمین صورت می‌گیرد که نمونه‌ها از قسمت مرکزی الگوی خیس‌شدگی و مابقی از قسمت حاشیه الگوی خیس‌شدگی انجام می‌گیرد.

آماده‌سازی نمودن خاک برای ارسال به آزمایشگاه

پس از نمونه‌برداری، آماده‌سازی نمونه خاک می‌بایست با دقت و به درستی انجام شود. چنانچه نمونه‌برداری به درستی انجام گیرد ولی آماده‌سازی نمونه به درستی انجام نشود، تغییرات ایجاد شده در نمونه باعث ایجاد خطا در نتایج واقعی خواهد شد. به عنوان مثال چنانچه نمونه‌برداری به منظور ارزیابی عناصری همانند نیتروژن و گوگرد که تحت تأثیر فعالیت میکروب‌های خاک تغییر می‌کند انجام شود، رعایت نکات زیر برای متوقف‌نمودن فعالیت میکروب‌های خاک ضروریست.

1- نمونه‌های نهایی (مرکب) برداشت شده با دست کاملاً نرم و در پاکت‌های کاغذی ریخته و تا پایان مدت نمونه‌برداری درب پاکت‌ها، باز و در محیط خنک (مانند سایه بوته‌های موجود در مزرعه) نگهداری شوند.
2- پس از اتمام کار، نمونه‌های برداشت شده سریعاً به محیط آزمایشگاه حمل و در نازک‌ترین قشر ممکن پهن تا در هوای آزاد خشک شوند (هوا خشک).
3- از ریختن نمونه‌ها در پاکت‌های پلاستیکی و یا ظروف سر بسته که امکان تبادل هوا وجود ندارد و یا برداشت نمونه‌هایی با رطوبت بالا که امکان نرم‌کردن خاک وجود نداشته باشد باید خودداری کرد، زیرا به دلیل ایجاد محیط با اکسیژن کم باعث فعال‌شدن میکروب‌های بی هوازی شده و این گروه از باکتری‌ها باعث تبدیل سریع نیترات خاک به گازهای نیترو و نیتریت می‌شوند و نتیجه درستی از تجزیه آزمایشگاهی گرفته نخواهد شد.

واحد یادگیری 3: شایستگی آماده‌سازی زمین قبل از شخم

آیا می‌دانید؛

- زمینی که مواد پلاستیکی در آن پخش شده است، قبل از جمع‌آوری نباید شخم زده شود؟
- وجود سنگ‌های نسبتاً درشت چه مشکلاتی را برای کشاورز به همراه دارد؟
- می‌بایست همیشه بقایای گیاهی باقیمانده محصول سال قبل را در زمین باقی گذاشت؟

ممکن است در سطح زمین موانع و عوارضی نظیر سنگ، چوب، زباله‌های شهری، پستی و بلندی و بقایای گیاهان قبلی باشد. وقتی این موانع از بین نرود، اجرای عملیات شخم در آن مشکل یا غیرممکن خواهد بود. همچنین گاهی کشاورزان برای جلوگیری از تبخیر آب سطح مزرعه و جلوگیری از رشد علف‌های هرز از پلاستیک استفاده می‌کنند در این صورت باید قبل از شخم، آنها را جمع‌آوری کنند.

استاندارد عملکرد

ناخالصی‌ها و عوارض زمین را با توجه به امکانات و وسعت مزرعه، با وسایلی مانند تراکتور، تیلر، تیغه پشت تراکتوری، بیل، کلنگ و فرغون برطرف نماید، کود دامی را مصرف کرده و آبیاری قبل از شخم را انجام دهد.

اهمیت آماده‌سازی زمین قبل از شخم

خاک یکی از مهم‌ترین مواد تشکیل‌دهنده حیات است. گیاهان، جانوران و حتی انسان از خاک آفریده شده‌اند و ادامه حیات آنها نیز به خاک وابسته است. بر این اساس خاک فوق‌العاده ارزشمند است. در حفظ خاک کوشا باشیم و حرمت خاک را پاس بداریم.

﴿وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِینٍ﴾
ما انسان را از عصاره‌ای از گِل آفریدیم

اغلب شنیده‌اید که زراعت عبارت است از کاشت، داشت و برداشت گیاهان زراعی. اما این تعریف جامع و کامل نیست، بلکه زراعت قبل از کاشت شروع می‌شود و تا پس از برداشت ادامه دارد.

زراعت موفقیت‌آمیز تا حد زیادی به عملیات قبل از کاشت بستگی دارد. به این مرحله از زراعت مرحله خاک‌ورزی (آماده‌سازی زمین یا مرحله تهیه بستر کاشت) می‌گویند. قبل از خاک‌ورزی بایستی اقداماتی در زمین انجام داد تا زمین برای انجام خاک‌ورزی آماده شود.

انواع عملیات قبل از خاک‌ورزی

زمین زراعی ممکن است به دلایل مختلف از جمله جریان باد، بدرفتاری انسان‌ها، شرایط طبیعی منطقه و... دارای ناخالصی‌هایی باشد. منظور از ناخالصی، هرچیزی به جز بقایای محصول سال قبل در روی زمین می‌باشد.

با این تعریف، سنگ، چوب، لاستیک، پلاستیک، شیشه، نخاله و زباله از ناخالصی‌های زمین محسوب می‌شوند که در عملیات آماده‌سازی، کاشت، داشت و برداشت گیاهان اختلال ایجاد می‌کنند. بنابراین برا ی دستیابی به یک زراعت موفق بایستی قبل از آماده‌سازی زمین، آنها را پاکسازی نمود.

زمین کشاورزی ممکن است دارای عوارض یا پستی و بلندی‌هایی باشد که در اثر ایجاد نهرها، جوی‌ها و پشته‌ها به وجود آمده باشد و یا در اثر تردد انسان‌ها، حیوانات یا وسایل نقلیه یا در اثر نوع گیاه و روش کاشت ایجاد شود. این عوارض اجرای عملیات آماده‌سازی را دچار مشکل خواهد کرد. بنابراین لازم است که به روش شایسته‌ای برطرف گردند.

تولید برخی از محصولات کشاورزی منجر به باقی‌ماندن بقایای زیادی در سطح زمین می‌شود. برخی از این بقایا به‌راحتی قابل دفن در زیر خاک نیستند و ممکن است، مانع از حرکت ماشین‌ها و اجرای عملیات آماده‌سازی می‌شوند.

برای آنکه خاک بتواند محصول خوبی به بار آورد، باید به خوبی تقویت گردد. مصرف کودهای آلی (دامی یا گیاهی) یکی از بهترین روش‌های تقویت خاک یا افزایش حاصلخیزی زمین است. این عملیات باید قبل از شخم انجام شود. به یاد داشته باشید که بهترین کود شیمیایی هم نمی‌تواند جایگزین کودهای آلی شوند. در این مورد بیشتر صحبت خواهیم کرد.

شخم یکی از عملیات مهم خاک‌ورزی است، تنها در شرایط مطلوب رطوبتی، به درستی انجام می‌شود. تأمین رطوبت مناسب برای اجرای عملیات شخم در زمین‌های خشک، از دیگر عملیات قبل از خاک‌ورزی می‌باشد.

ضرورت رفع ناخالصی‌های زمین

ناخالصی موجود در سطح زمین کشاورزی، مانع جدی در اجرای عملیات کشاورزی می‌باشد.

- از نفوذ گاوآهن به داخل زمین جلوگیری کرده و در نتیجه عمق شخم را غیر یکنواخت می‌کنند.
- ناخالصی‌ها باعث به هم خوردن نظم و ترتیب در زمان کاشت توسط کارنده‌ها می‌گردند. به همین دلیل رویش مزرعه یکنواخت نخواهد شد و عملکرد محصول کاهش خواهد یافت.
- وجود برخی از ناخالصی‌های درشت و سخت مانند سنگ یا نخاله، ماشین‌های داشت و برداشت را دچار مشکل و حتی خرابی می‌نماید. بسیار اتفاق می‌افتد که تیغه دروگر در برخورد با سنگ یا سایر اجسام سخت، شکسته و غیرقابل استفاده شده است.
- برخی از ناخالصی‌ها مانند ظروف یکبار مصرف و انواع نایلون‌ها، آلوده‌کننده محیط زیست از جمله خاک هستند. تجزیه کامل این مواد بسیار طولانی و گاهی تا بیش از 50 سال زمان احتیاج دارد. لذا باید این عوامل از زمین کشاورزی جمع‌آوری و به درستی ساماندهی گردد.

ضرورت برطرف‌کردن عوارض زمین

به پستی و بلندی‌های موجود در سطح مزرعه، عوارض می‌گویند.

عوارض زمین اجرای عملیات کشاورزی را در مراحل مختلف دچار مشکل می‌کند. وقتی بخواهید با گاوآهن زمین را شخم بزنید با افتادن چرخ‌های جلو در یک جوی عمیق یا گودی بزرگ، گاوآهن از زمین خارج می‌شود بنابراین شخم انجام نمی‌شود. حال اگر چرخ‌های جلو در بلندی قرار گیرند، گاوآهن به مقدار زیادی در عمق خاک فرو می‌رود. اغلب در این شرایط، تراکتور توان حرکت را ندارد و چرخ‌های عقب شروع به چرخش درجا (بکسواد) می‌کنند. هر دو حالت ضمن آنکه راننده را دچار مشکل می‌کند، وقت عملیات را طولانی کرده، شخم زمین را غیر یکنواخت می‌نماید. در این صورت اهداف شخم تأمین نمی‌گردد.

چنانچه مسیر حرکت یا وضعیت عوارض به ترتیبی باشد که چرخ‌های یک سمت در چاله و چرخ‌های سمت دیگر در بلندی قرار گیرند بازهم عمق شخم غیر یکنواخت شده و احتمال واژگونی تراکتور وجود دارد.

برطرف‌کردن عوارض زمین

در زمین‌های کوچک با عوارض محدود، رفع پستی و بلندی‌ها با وسایل دستی مانند بیل و فرغون صورت می‌گیرد. در اراضی نسبتاً بزرگ با پستی و بلندی زیاد یا شیب نامناسب عمل تسطیح اساسی به وسیله ماشین‌های مخصوص (گریدر، اسکریپر، بلدوزر، لودر و...) انجام می‌شود.

ضرورت آبیاری قبل از شخم

هنگامی اهداف شخم تحقق پیدا می‌کند که در زمان و شرایط مناسب انجام شود. یکی از مهم‌ترین شرایط اجرای موفقیت‌آمیز شخم، گاوروبودن یا مطلوب‌بودن رطوبت خاک در زمان شخم است. بر این اساس اگر رطوبت خاک برای اجرای شخم کمتر از حد مطلوب بود، بایستی ابتدا آن را آبیاری کرد، که به آن ماخار گفته می‌شود. چند روز پس از آبیاری زمین با توجه به بافت آن به حالت گاورو می‌رسد. این وضعیت رطوبتی خاک بهترین زمان برای انجام شخم است. از مسائل مهم ماخار یکنواختی آبیاری سطح زمین می‌باشد. چنانچه سطح مزرعه به‌صورت یکنواخت آبیاری نشود و بعضی جاها خشک بماند تهیه زمین با گاوآهن دچار مشکل می‌شود. در این قسمت‌ها ضمن اینکه عمق شخم کمتر می‌شود، کلوخه بزرگ ایجاد می‌گردد.

افزون بر این با انجام آبیاری، بذرهای علف‌های هرز داخل خاک مزرعه در شرایط مناسب، جوانه می‌زنند. اگر فرصت کافی در اختیار کشاورز باشد، به ترتیبی که بتواند فاصله آبیاری و شخم را با حفظ رطوبت خاک کمی طولانی‌تر نماید، امکان جوانه‌زنی بذرهای بیشتری از علف‌های هرز و رشد بهتر آن فراهم می‌شود. ماخار یا آبیاری قبل از شخم، علاوه‌بر گاوروکردن خاک دو مزیت دیگر نیز دارد:

1- از تعداد و تراکم علف‌های هرز کم خواهد شد.
2- علف‌های هرز روئیده قبل از به گل رفتن، به زیر خاک رفته و باعث افزایش ماده آلی خاک (کود سبز) می‌گردند.

اهمیت ماده آلی در زراعت

برحسب تعریف هر ماده‌ای که در مولکول‌های خود دارای کربن باشد و از موجود زنده منشأ گرفته باشد، ماده آلی می‌گویند. مواد آلی به عنوان مواد متصل‌کننده ذرات خاک و تشکیل خاکدانه‌ها عمل می‌کنند و هرچه مقدار آن بیشتر باشد، بهتر است. در خاک‌های با مواد آلی زیاد خاکدانه‌ها پایدارتر بوده و در مقابل فشردگی و تنش وارده به خاک مقاومت بیشتری می‌کنند. برخی از محصولات مانند سیب زمینی، ذرت علوفه‌ای و غلات دانه ریز، پس از برداشت، بقایای کمی از خود بر جای می‌گذارند و درنتیجه ماده آلی کمی به خاک اضافه می‌نمایند.کشاورزانی که کاه و کلش محصول را در مزرعه نگه می‌دارند، افزون بر بالابردن موادآلی خاک، کمک زیادی در تأمین مواد غذایی گیاه و تقویت خاک می‌نمایند.

مواد آلی وقتی وارد خاک می‌شوند، دو مسیر را طی می‌کنند. به عبارت دیگر دو سرنوشت مختلف دارند:

1- ممکن است کاملاً تجزیه شوند. در این صورت به عناصر اولیه سازنده خود تبدیل می‌شوند. بنابراین می‌توانند بخشی از نیاز غذایی گیاهان را تأمین کنند. اگر مقدار مواد آلی زیاد باشد، بیشتر نیازهای غذایی گیاهان به همین ترتیب تأمین می‌گردد.

2- بخشی از مواد آلی وارد شده به خاک، به‌صورت ناقص تجزیه می‌شوند. این مواد به ذرات ریز و سیاه رنگی با ترکیبات شیمیایی پیچیده به نام هوموس تبدیل می‌شوند. هوموس در خاک نقش فوق‌العاده‌ای دارد. عناصر غذایی را در سطح خاک نگه داشته و به تدریج وارد محلول خاک می‌نماید هوموس همانند کلوئیدهای رس، باعث به هم چسبیدن ذرات خاک، تشکیل و پایداری خاکدانه‌ها می‌شود.

اگر کشاورزان به اهمیت مواد آلی پی می‌بردند، حاضر نمی‌شدند خرده کاه‌ها را بسوزانند. مواد آلی ضمن اصلاح و پایداری ساختمان خاک، شرایط رطوبتی، حرارتی و تهویه‌ای خاک را هم اصلاح می‌ک​نند.

هر چقدر ماده آلی خاک بیشتر باشد، به همان نسبت حاصلخیزی خاک هم بیشتر خواهد شد. متأسفانه مقدار ماده آلی در بیشتر خاک‌های کشورمان بسیار کم و اغلب زیر 0/5 درصد است. در حالی‌که خاک‌های خوب با رعایت اصول کشاورزی پایدار، دارای بیش از 3 درصد ماده آلی می‌باشند.

جدول 2-2- انواع خاک‌ها بر حسب درصد مواد آلی

میزان مرغوبیت خاک از نظر مواد آلی	درصد مواد آلی
فقیر	کمتر از 1
متوسط	2-1
غنی	بیشتر از 2

اضافه‌کردن کود آلی به خاک

کودهای آلی به‌طور کلی به دو گروه حیوانی و گیاهی تقسیم می‌شوند. کودهای حیوانی در کشور ما عمدتاً شامل کود گاوی، کود گوسفندی و کود مرغی می‌باشد که پس از فرآوری قابل مصرف در مزارع و باغ‌ها می‌شوند. هر چند فضولات تمام جانوران ارزش کودی را دارند اما در کشور ما مقدار مصرف آنها محدود می‌باشد.

کاشت برخی از گیاهان و زیر خاک‌کردن آنها در زمان مناسب (کودسبز) بقایای محصول قبلی، خاک‌برگ‌ها، کمپوست شهری (زباله فرآوری شده)، ورمی‌کمپوست و... نمونه‌هایی از کودهای آلی می‌باشد.

عمل‌آوری کود دامی:

چنانچه گفته شد، فضولات دامی زمانی قابل استفاده می‌شوند که، عمل‌آوری شده و به اصطلاح پوسیده شده باشند. مصرف کود تازه در زمین نه تنها مفید نیست بلکه مضر هم می‌باشد. زیرا ضمن افزایش عوامل زیان‌آور مانند علف‌های هرز و برخی از انگل‌ها، هزینه تولید را بالا می‌برد. برای عمل‌آوری کود دامی به ترتیب زیر اقدام کنید: